Przyjęto założenie, że model CAL opisany przez standardy powstaje w działaniu i we współpracy z uczestnikami programu. Podkreślić należy także, że twórcy/badacze (późniejszy zespół programowy) nie posiadali „ukrytych założeń”, które następnie byłyby poddawane jedynie praktycznej weryfikacji. Model CAL miał, zatem kształtować się ewolucyjnie pod wpływem dialogu i działania wśród uczestników oraz poszerzania perspektywy teoretycznej (studiowanie literatury przedmiotu, praca nad metodologią i teorią modelu CAL, wypracowywanie materiałów edukacyjnych, własne publikacje) i współpracy zagranicznej.

Warto nadmienić zasadniczą trudność. Polegała ona na wyjaśnieniu następujących dylematów:

• Czy CAL jest instytucją (organizacją, centrum), czy metodą realizowaną przez różne instytucje?
• Czy pracować metodą CAL oznacza zmienić sposób działania całej instytucji, czy tylko wyodrębnić projekt o tej nazwie (lub jednostkę organizacyjną)?

Zawsze jednak najważniejsze pozostawało często powtarzane i zadawane pytanie: Co to jest CAL?

Od początku zakładano, że CAL nie będzie nową organizacją, lecz metodą działania realizowaną przez istniejące już organizacje pozarządowe lub instytucje samorządowe i spółdzielcze, takie jak: kluby osiedlowe, domy kultury, szkoły, organizacje pozarządowe.

Innowacyjność tej koncepcji polega na tym, że zespoły z wymienionych instytucji nie koncentrują się na jednym tylko obszarze działania, np. ekologii, kulturze czy pomocy społecznej, lecz patrzą na daną społeczność całościowo, starając się odpowiadać na potrzeby artykułowane przez środowisko Najważniejszą zasadą CAL miało być realizowanie działań na rzecz osiedla przy zaangażowaniu jego mieszkańców. Zakładano powstanie lokalnego zespołu CAL, który miał wyłonić na swoim terenie liderów -wolontariuszy, a ci – przy wsparciu swoich sąsiadów i znajomych –mieli realizować środowiskowe inicjatywy. Centrum Aktywności Lokalnej – jak podkreślano – powinno być metodą budzenia aktywności społecznej w celu samoorganizowania się do rozwiązywania konkretnych problemów danej społeczności. Ważnym wyznacznikiem sukcesu CAL miało być działanie w odpowiedzi na rozpoznane potrzeby, czyli zakorzenienie w konkretnej rzeczywistości.

Był to w tym czasie jeden z pierwszych programów pozarządowych ukierunkowanych na „klienta” samorządowego, ponieważ większość inicjatyw dotyczyła wówczas wsparcia rozwoju organizacji pozarządowych.

Fundamentem podejścia określanego jako metoda CAL była „filozofia partnerstwa i współpracy” oraz tworzenie dogodnej płaszczyzny do spotkania i negocjacji grup społecznych, reprezentujących różne interesy. Wynikało to z wiary, że grupy istniejące w środowisku można zebrać i zaangażować we wspólną pracę na rzecz rozwoju danego miejsca, gdzie każdy ma szansę określić swą rolę. Zasadniczym działaniem podjętym w tym okresie była rekrutacja uczestników do pilotażowej grupy szkoleniowej oraz realizacja pierwszego cyklu (roku) szkoleniowego. Naboru dokonano wykorzystując dwie drogi: rekomendacje osób związanych z siecią wspierania organizacji pozarządowych SPLOT oraz sieć kontaktów programu Dialog.

Efektem tego była pierwsza grupa szkoleniowa, którą tworzyli przedstawiciele następujących typów instytucji:

Wspomniana grupa łączyła nie tylko przedstawicieli różnego typu instytucji i środowisk, ale także osoby o różnym doświadczeniu. Zbliżało ich między innymi przekonanie o prekursorskim charakterze podjętego zadania W zasadzie dla wszystkich była to pierwsza okazja konfrontacji sposobów działania, doświadczeń i wiedzy. Istotną rolę pełnił też opiekun grupy z fundacji BORIS, był on trenerem, ale przede wszystkim przyjacielem i osobą wspierającą. Dzięki temu pod koniec pierwszego roku wspólnej pracy grupa poczuła się wyraźnie współodpowiedzialna za wypracowanie nowej metody. To wówczas po raz pierwszy uczestnicy samodzielnie zdefiniowali, czym jest CAL, oraz wskazali zasadnicze wyznaczniki tej metody – tzw. standardy CAL:

• Posiadanie realnego, fizycznego miejsca, które będzie służyć ożywieniu i integracji Społeczności lokalnej (najczęściej obecna siedziba organizacji czy instytucji),
• Działanie w odpowiedzi na rozpoznane problemy i potrzeby środowiska, które są podstawą wytyczenia kierunków aktywności liderów CAL,
• Funkcjonowanie na różnych polach, nie zawężając swojej aktywności do jednej grupy celowej (np. niepełnosprawnych, dzieci czy też emerytów) lub obszaru (np. ekologii, pomocy społecznej czy kultury),
• Promowanie metod pracy wolontarystycznej i działanie na rzecz mieszkańców przy wykorzystaniu ich sił i możliwości (przez ludzi i zarazem dla ludzi),
• Wspieranie inicjatyw lokalnych poprzez animowanie i tworzenie projektów, tworzenie grup samopomocowych i sąsiedzkich, budowanie lokalnego partnerstwa na rzecz rozwiązywania problemów, inicjowanie lokalnych akcji lub wydarzeń.

W tym tez czasie zaakceptowano do dziś aktualne hasło-misję programu:

„Pomóżmy innym, aby pomogli sobie sami”.

W połowie 1998 r. grupa „pionierska” wyznaczyła pierwsze spotkanie podsumowujące w Olecku, podczas festiwalu Przystanek Olecko. Letnie spotkanie w Olecku zapoczątkowało tradycję, która z czasem przyjęła nazwę Forum Aktywności Lokalnej. Czterodniowe letnie forum łączące warsztaty i uczestnictwo w lokalnym święcie stało się odtąd integralną częścią programu szkoleniowego, a także istotnym elementem budowy ruchu CAL. Włączenie Przystanku Olecko do programu CAL było też symbolicznym i realnym mostem łączącym dwa etapy procesu(lokalny, krajowy).

CAL w ośrodku kultury (1998-1999)
Efektem spotkania podczas Przystanku Olecko były dwie strategiczne decyzje. Pierwsza zakładała stworzenie zespołu programowego składającego się z trzech osób reprezentujących: z BORIS Paweł Jordan (inicjator i organizator programu CAL), Ewa Jasińska z Centrum Szkoleniowego Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej – program Dialog w Białymstoku oraz Bohdan Skrzypczak z Regionalnego Ośrodka Kultury w Olsztynie.

Druga decyzja polegała na skoncentrowaniu uwagi przez następne dwa lata na wdrożeniu idei CAL w samorządowych ośrodkach kultury.

Wybór domów kultury nie był oczywiście przypadkowy – wynikał z dotychczasowych Oleckich doświadczeń, jak i opinii uczestników grupy pilotażowej.

Głównym powodem była jednak sytuacja, w jakiej znalazły się te instytucje w połowie lat 90-tych. Coraz wyraźniej kwestionowano wówczas potrzebę istnienia domów kultury, przedstawianych jako symbol propagandy i ideologicznego oddziaływania na społeczeństwo.

Program CAL oferowany domom kultury wychodził naprzeciw ich trudnościom. Wskazywał alternatywną drogę rozwoju placówki kultury jako lokalnego centrum wsparcia inicjatyw społecznych i kulturalnych.

W celu sfinansowania i upowszechnienia koncepcji CAL opracowano projekt, który został przedłożony w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Odwołano się w nim w sposób oczywisty do polskiej, jak i zachodniej tradycji pracy oświatowo-kulturalnej, postrzegającej domy kultury jako lokalną instytucję wychowawczą.

Projekt skierowany był przede wszystkim do ludzi należących do małych społeczności, np. mieszkańców osiedli, którzy nie czuli się z nim związani. Obok nich adresatami projektu są też instytucje lokalne, które z jednej strony będą uczestniczyły w jego realizacji, ale które w oparciu o wiedzę, jaką otrzymają, dokonają reorganizacji. Ich oferta będzie dopasowana do oczekiwań mieszkańców, a one same staną się „przyjazne” dla środowisk, w których działają.

Instytucje te, dzięki uruchomieniu w ramach swojej struktury programu CAL, mogłyby stać się dynamicznymi centrami, które autentycznie będą promieniować na społeczność lokalną, inicjując powstawanie lokalnych projektów, a przez to działać na rzecz tworzenia wspólnoty, która bardziej świadomie uczestniczy w lokalnym życiu i współtworzy swoją „małą ojczyznę”. Przewidywano, że docelowo przy domach kultury czy klubach osiedlowych będą powstawać stowarzyszenia mieszkańców, co zwiększy ich możliwości finansowe, a także poszerzy samodzielność merytoryczną instytucji zachowując jednocześnie wsparcie ze strony samorządu.

Tak skonstruowana oferta spotkała się z życzliwym zainteresowaniem MKiS oraz pracowników ośrodków kultury. W szkoleniach w latach 1998-1999 wzięli udział reprezentanci ośrodków kultury z całego kraju. Podsumowaniem tego etapu była konferencja zorganizowana pod patronatem ministra kultury Andrzeja Zakrzewskiego „CAL jako metoda pracy w środowisku lokalnym XXI wieku”. Zaprezentowano tam zgromadzonym działaczom społecznym, sponsorom, partnerom a przede wszystkim samorządowcom pierwsze obiecujące efekty pracy metodą CAL.

CAL w szkole i ośrodku pomocy społecznej (2000-2001)
Sukces CAL w ośrodkach kultury, zachęcił zespół programowy do poszerzenia eksperymentu badawczego na inne instytucje lokalne: szkoły i ośrodki pomocy społecznej.

Praca socjalna w drugiej poł. lat 90-tych pomimo zmian, jakie wprowadziła ustawa o pomocy społecznej z 29 listopada 1990 r., sprowadzona została do przyznawania zasiłków lub ich odmowy. Dzięki współpracy z Wydziałem Spraw Społecznych Urzędu Wojewódzkiego w Warszawie udało się w 2000 r. uruchomić pierwszą grupę szkoleniową, w której wzięli udział reprezentanci dziewięciu ośrodków z województwa mazowieckiego. Były to, z wyjątkiem Radomia i Pułtuska, małe ośrodki gminne. Jednak właśnie to grono wypracowało większość podstawowych rozwiązań programowych, które znacznie wzbogaciły metodę CAL. Poszerzenie programu i ruchu CAL o ośrodki pomocy społecznej było tym istotniejsze, że w ten sposób CAL stał się praktycznym potwierdzeniem słuszności środowiskowej metody pracy socjalnej.

W 2002 r. podczas ogólnopolskiej konferencji odbywającej się po patronatem Ministra Pracy i Polityki Społecznej J. Hausnera pt. „Od pomocy do samopomocy – doświadczenia programu Centrów Aktywności Lokalnej” w Radomiu, na podnoszony często zarzut, że CAL nie jest niczym nowym, lecz jedynie metodą pracy środowiskowej, padła odpowiedź: Tak, ale pierwszym realizowanym systemowo i w praktyce.

Podobnie kształtowała się sytuacja w środowisku oświatowym. Szkoła, będąc podstawowym elementem systemu edukacji intencjonalnej, wychowania i opieki zlokalizowanym w określonym środowisku, powinna realizować wartości i potrzeby jednostek i zbiorowości, jednakże nie w osamotnieniu, lecz we współdziałaniu z instytucjami wychowania pośredniego i różnego typu instytucjami wychowania pozaszkolnego.

Wydaje się, że optymalny z punktu widzenia założeń programu CAL byłby model szkoły środowiskowej realizującej program maksimum. Koncepcja szkoły jako CAL spotkała się z zainteresowaniem Ministerstwa Edukacji Narodowej, dzięki czemu odbyła się w 2000 r. w Ministerstwie Edukacji Narodowej konferencja promująca tę ideę, której efektem było zorganizowanie pilotażowej grupy szkolnej.

Wzięło w niej udział osiem szkół i jedno przedszkole. Podobnie jak w przypadku OPS-ów, CAL okazał się formułą możliwą do twórczego zaadaptowania w wielu środowiskach. Większość szkół uzyskała znaczące efekty, co zwiększyło ich oddziaływanie na środowisko. Niestety, pilotaż CAL-a w szkołach spotkał się w czasie z reformą oświaty, a to okazało się – wbrew nadziejom – zjawiskiem niekorzystnym. Pojawienie się fundamentalnych reform w oświacie zepchnęło aktywizację środowiska na boczny tor, jako pewnego rodzaju działalność uzupełniającą.

Stowarzyszenie CAL i regionalizacja działalności (2001-2002)
Na początku 2000 r. Zespół Programowy przeciął długą dyskusję związaną z powołaniem organizacji reprezentującej uczestników programu CAL. W zasadzie od 1998 r. podnoszono konieczność utworzenia nowej organizacji. Kolejne letnie spotkania w Olecku stawały się forum dyskusyjnym na ten temat.

Idea i metoda CAL była nadal propagowana i koordynowana przez Biuro Obsługi Ruchu Inicjatyw Samopomocowych jako jeden z programów tej organizacji. Stopniowo program ten zaczął dominować w działaniach BORIS-a przytłaczając inne aspekty misji tej organizacji. Ta sytuacja przyspieszyła podjęcie decyzji o usamodzielnieniu programu i rozwijającego się ruchu CAL.

Okazało się, że uczestnicy programu reprezentujący lokalne organizacje nie są w stanie z wielu powodów (lokalny charakter swojej instytucji, brak możliwości działania w skali całego kraju, brak czasu) podjąć się stworzenia i poprowadzenia instytucji koordynującej dalszy rozwój ruchu CAL w Polsce. Dlatego Stowarzyszenie Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej CAL (w skrócie Stowarzyszenie CAL) zostało powołane przez organizatorów i szkoleniowców dotychczas pracujących przy programie. Stowarzyszenie CAL, mimo że zostało zarejestrowane w lutym 2000 r., przejęło w pełni koordynację programu CAL na początku 2001 r. (niezbędne było pozyskanie środków finansowych, lokalu, stworzenie odrębnej struktury organizacyjnej).

Swoje założenia Stowarzyszenie CAL miało realizować między innymi poprzez: organizowanie i prowadzenie szkoleń, staży krajowych i zagranicznych, podnoszących kwalifikacje lokalnych liderów, pracowników organizacji pozarządowych i instytucji publicznych oraz prowadzenie działalności poradniczej i wydawniczej.

W ten sposób powstała podstawowa struktura organizacyjno-programowa, która miała odpowiadać za dalszy rozwój programu oraz wspierać rodzący się ruch CAL. Trzeba dodać, że rozróżnienie pomiędzy pojęciami „program” a „ruch” CAL było w tym okresie dosyć umowne.

Upowszechnienie idei (metody/modelu) CAL odbywało się poprzez rozwój programu, natomiast silne emocjonalne zaangażowanie jego uczestników wskazywało na to, że traktują oni prowadzone przez siebie działania jako coś więcej niż profesjonalną aktywność zawodową.

W celu zwiększenia liczby środowisk realizujących program CAL potrzebne było wypracowanie nowej strategii. Jej zasadniczym elementem był rozwój w oparciu o grupy i współpracę regionalną (wojewódzką).

Nowe stowarzyszenie zapewniło właściwą dynamikę dalszych działań, lecz nie zakończyło wewnętrznych dyskusji nad rolą uczestników programu. Podstawą regionalnej strategii był jednak zamysł uniknięcia rozwoju opartego wyłącznie o „centralę” w Warszawie, co wydawało się mało skuteczne zwłaszcza w przyszłości, a także ograniczało swobodę i energię zaangażowanych w program osób i instytucji.

Dzięki takiej strategii program mógł rozwijać się zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym. W latach 2001-2002 powstały następujące wojewódzkie grupy: ośrodki kultury na Mazowszu (2 grupy), szkoły (Podlasie), ośrodki kultury (Małopolska), ośrodki pomocy społecznej w województwie pomorskim, łódzkim, mazowieckim.

Stworzenie sieci CAL (2003-2004)
Lata 2003-2004 to czas koncentracji na budowaniu struktury sieci ośrodków CAL oraz wprowadzaniu strategii już nie tylko programu, ale i Stowarzyszenia CAL. Głównymi motorami rozwoju sieci były: doświadczone lokalne ośrodki CAL, które inspirowały powstawanie nowych grup szkoleniowych i partnerzy regionalni. Dobrymi przykładami tego typu aktywności są ośrodki w Radomiu, Kwidzynie, Gołdapi, Gdańsku, Gdyni, czy w Brzeszczach. Najważniejszą, jak się miało wkrótce okazać, rolę odegrało powołanie Zespołu Ekspertów Stowarzyszenia CAL. Zaproszeni zostali do niego doświadczeni i aktywni w ponad lokalnych działaniach animatorzy z ośrodków CAL. Zespół ekspertów stał się stopniowo ośrodkiem programowym stowarzyszenia inspirującym uruchamianie nowych inicjatyw. Dzięki systematycznym spotkaniom tej grupy osób sieć przestała być jedynie organizacyjnym instrumentem, lecz zaczęła mobilizować jej członków do kontynuowania rozpoczętych działań „calowskich”. W tym czasie zarysowała się też ostateczna struktura organizacyjna i programowa Stowarzyszenia CAL. Pozyskano cennych partnerów w wielu publicznych instytucjach wojewódzkich (Regionalne Ośrodki Kultury w Bielsku Białej, Częstochowie, Katowicach, Centrum Kultury Zamek w Szczecinie, Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Toruniu, Małopolski Instytut Kultury w Krakowie, Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska w Gdańsku) oraz pozarządowych, należących do sieci SPLOT (OPUS w Łodzi, ROWOP w Gdańsku, LOS w Lublinie, OWOP w Białymstoku, ESWIP w Elblągu).

10 lat działalności
Co po 10 latach nadal wyróżnia program CAL od wielu innych inicjatyw społecznych i edukacyjnych ukierunkowanych na aktywizację i rozwój społeczności lokalnych? Wydaje się, że jest przynajmniej kilka elementów wskazujących na odmienność podejścia określanego jako Centrum Aktywności Lokalnej.

1. Był i jest to jedyny program w Polsce nastawiony na aktywizację społeczności lokalnej o charakterze długofalowym (trwa już ponad 10 lat).
2. Koncentruje się wyłącznie na oddziaływaniu edukacyjnym i ma charakter pozarządowy (obywatelski).
3. Przyjęty sposób pracy (dialog edukacyjny) od początku zakłada postrzeganie uczestników jako partnerów i współtwórców wypracowywanej wspólnie metody pracy w środowisku lokalnym.